Göz nakli neden yok ?

Göz Nakli Neden Yok? Bütün Gözün Değil, Görmenin Nakli

Bir göz nakli denince zihnimizde tüm göz küresinin alınıp başka birine takılması canlanır. Oysa klinikte gerçekleşen şey çoğu zaman yalnızca kornea naklidir; yani gözün şeffaf ön yüzeyinin değişimi. Peki neden “tüm göz” nakli standart bir tedavi değil? Yanıt, biyoloji, cerrahi ve sinirbilimin kesişimindeki güç bir üçlemede gizli.

Tarihsel Arka Plan: Kornea Başarısı, Tüm Gözün İmkânsızlığı

20. yüzyıl boyunca kornea nakli güvenilir bir prosedür haline geldi ve bugün dünya çapında görmeyi geri kazandıran en yaygın doku nakillerinden biri. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), naklin yöntemlerini ve yaygınlığını ayrıntılı biçimde anlatır; burada değiştirilen doku korneadır, tüm göz değildir. [1]

Buna karşılık “bütün göz nakli” yıllarca bilimsel bir ufuk çizgisi olarak kaldı. Çünkü göz, optik sinir aracılığıyla beynin görme merkezlerine bağlanır; bu sinir kesildiğinde, memeli sinir sistemi yetişkinlikte kendini yenileyemez. Bu fizyolojik sınır, tüm göz naklinin görsel işlev sağlamasını engeller. [2]

Güncel Durum: İlk İnsan “Tüm Göz” Nakli ve Gerçekçi Beklentiler

2023’te NYU Langone ekibi, yüz nakliyle birlikte tarihte ilk kez bir insana bütün göz nakli yaptı. Cerrahi açıdan göz canlı kaldı; retinaya kan akımı ve yapısal bütünlük sağlandı. Ancak görme geri dönmedi; asıl engel hâlâ optik sinir rejenerasyonu. Klinik ekip de ana bariyerin burada olduğunu açıkça vurguluyor. [3]

AAO ve uzmanlar, “görme kazandıran” bir göz naklinin mümkün olabilmesi için sinir liflerinin beyindeki doğru hedeflere yeniden uzaması ve milyonlarca retinal gangliyon hücresi aksonunun doğru haritalanması gerektiğini belirtiyor. Bu, salt mekanik bir birleşmeden öte, karmaşık bir biyolojik yeniden kablolama sorunu. [4]

Neden Sadece Kornea Nakledilebiliyor?

Kornea damarsız bir dokudur; bağışıklık reddi riski göreli olarak düşüktür ve değiştirilmesi, gözün geri kalan sinirsel devrelerine müdahale etmeden yapılabilir. Bu yüzden bugün “göz nakli” diye duyduğumuz operasyonların neredeyse tamamı kornea naklidir. AAO da bugünkü pratikte nakledilebilen parçanın esasen kornea olduğunun altını çizer. [5]

Bilimin Duvarı: Optik Sinir Neden Yenilenmiyor?

Görme hücreleri olan retinal gangliyon hücreleri (RGC)nin aksonları optik siniri oluşturur. Memelilerde, merkezi sinir sistemi hasar gördüğünde bu aksonlar yeniden uzamaz; bu da kalıcı görme kaybına yol açar. Güncel derlemeler ve deneysel çalışmalar, RGC kaybının geri döndürülememesini temel engel olarak işaret eder. [2]

Yine de laboratuvarlarda umut verici sinyal yolları ve hedefler deneniyor. NEI’nin aktardığı yeni bulgular, belirli moleküllerin farelerde hasarlı optik sinirde anlamlı uzamayı tetikleyebildiğini; ancak bunu güvenli, kalıcı ve işlevsel görmeye çevrilecek şekilde insana uyarlamanın hâlâ önümüzdeki büyük basamak olduğunu gösteriyor. [6]

Cerrahinin Sınavı: Sadece Sinir Değil

Tüm göz nakli, yalnızca optik sinirin bağlanması değil; aynı zamanda göz küresinin damarlarının, ekstraoküler kasların, okülomotor sinirlerin ve karmaşık immün yanıtın yönetilmesini gerektirir. İlk insan olgusunda damar bağlantıları ve doku yaşamı korunabildi; hatta retina kaynaklı elektriksel yanıt işaretleri rapor edildi. Fakat bu bulgular henüz işlevsel görme anlamına gelmiyor. [7]

Akademik Tartışmalar: “Kozmetik mi, Fonksiyonel mi?”

Literatürde giderek netleşen ayrım şu: Bugün yapılabilen “tüm göz” nakilleri—nadir de olsa—esas olarak vitalite ve kozmetik bütünlük açısından değerlendiriliyor; görmeyi geri getirmek için optik sinir rejenerasyonunun çözülmesi şart. AAO’nun hasta bilgilendirme sayfaları da güncel pratikte görme kazandıran naklin kornea ile sınırlı olduğunu hatırlatır. [5]

Akademik çevrelerde ARPA-H ve üniversiteler öncülüğünde büyük konsorsiyumlar kuruldu; hedef, gözün korunması, immün modülasyon ve neuro-regenerasyon stratejilerini bir arada ilerletmek. Ancak bu programların da “en büyük engel optik sinir” tespiti değişmiyor. [8]

Yakın Gelecek: Umut ve Gerçekçilik Dengesi

Kamuoyunda “ilk göz nakli” başlıkları heyecan yaratsa da, uzman toplulukların ortak mesajı temkinli iyimserlik: Damar bütünlüğü ve retinanın canlı kalması büyük ilerleme; fakat görsel yolların yeniden kurulması, beynin hedef bölgelerine doğru haritalanma ve sinaptik bütünleşme olmadan görme geri gelmeyecek. Bu nedenle güncel politika ve klinik rehberler, hastaların beklentilerini kornea naklinin kanıtlı faydaları etrafında şekillendiriyor. [9]

Sonuç

“Göz nakli neden yok?” sorusunun kısa cevabı: Çünkü optik sinir ve merkezi görme yolları bugün için güvenle ve işlevle yeniden bağlanamıyor; cerrahi ve immünoloji bu eşiği tek başına aşamıyor. Uzun cevabı ise umut verici: İlk insan tüm göz nakli, doku canlılığının korunabileceğini gösterdi; geniş ölçekli araştırma konsorsiyumları sinir rejenerasyonunda yeni yollar arıyor. O zamana dek klinikte “göz nakli” dendiğinde, görmeyi gerçekten geri getiren kornea naklinin kastedildiğini akılda tutmak en doğrusu. [3]

Kaynaklar

• American Academy of Ophthalmology: “Did Surgeons Just Transplant a Whole Eye?” ve ilgili hasta bilgilendirme sayfaları. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
• NYU Langone Health: “World’s First Whole-Eye & Partial-Face Transplant.” :contentReference[oaicite:13]{index=13}
• National Eye Institute (NIH): Optik sinir rejenerasyonuna dair güncel araştırmalar. :contentReference[oaicite:14]{index=14}
• Hakemli literatür: RGC rejenerasyonu ve optic sinir onarımına ilişkin derlemeler. :contentReference[oaicite:15]{index=15}
• Üniversite ve enstitü duyuruları: ARPA-H destekli bütün göz nakli girişimleri. :contentReference[oaicite:16]{index=16}

::contentReference[oaicite:17]{index=17}

—

Sources:

[1]: https://www.aao.org/eye-health/treatments/about-corneal-transplantation?utm_source=chatgpt.com “About Corneal Transplantation – American Academy of Ophthalmology”

[2]: https://molecularneurodegeneration.biomedcentral.com/articles/10.1186/s13024-023-00655-y?utm_source=chatgpt.com “Retinal ganglion cell repopulation for vision restoration in optic …”

[3]: https://nyulangone.org/news/nyu-langone-health-performs-worlds-first-whole-eye-partial-face-transplant?utm_source=chatgpt.com “NYU Langone Health Performs World’s First Whole-Eye & Partial-Face …”

[4]: https://www.aao.org/eyenet/article/eyes-on-the-prize-whole-eye-transplant?utm_source=chatgpt.com “Eyes on the Prize: The Quest to Restore Vision With Whole Eye …”

[5]: https://www.aao.org/eye-health/treatments/transplantation-eye?utm_source=chatgpt.com “What Parts of the Eye Can Be Transplanted? – American Academy of …”

[6]: https://www.nei.nih.gov/about/news-and-events/news/seeing-path-nerve-regeneration?utm_source=chatgpt.com “Seeing a path to nerve regeneration – National Eye Institute”

[7]: https://scitechdaily.com/first-whole-eye-and-partial-face-transplant-sustains-functionality-against-odds/?utm_source=chatgpt.com “First Whole-Eye and Partial-Face Transplant Sustains Functionality …”

[8]: https://www.universityofcalifornia.edu/news/making-vision-restoring-whole-eye-transplants-reality?utm_source=chatgpt.com “Making vision-restoring whole eye transplants a reality”

[9]: https://www.aao.org/eye-health/news/did-surgeons-just-transplant-whole-eye?utm_source=chatgpt.com “Did Surgeons Just Transplant a Whole Eye? – American Academy of …”