Karıncalar karanlıkta görür mü ?

Karıncalar karanlıkta görür mü? Görünürlük, görünmez emek ve toplumsal adalet üzerine bir düşünme daveti

Karanlıkta yürürken yolu nasıl bulduğumuzu, kimlerin görünür kaldığını ve kimlerin emeğinin gölgede kaldığını sık sık düşünürüm. “Karıncalar karanlıkta görür mü?” sorusu ilk bakışta biyolojiye ait gibi dursa da, aslında toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle iç içe geçen geniş bir düşünme alanı açıyor. Bu yazıda hem bilimin söylediklerine kulak verelim hem de bu sorunun bizi toplum olarak nereye davet ettiğini konuşalım.

Bilimin söylediği: Karıncalar karanlıkta ne kadar “görür”?

Birçok karınca türünün bileşik gözleri ve bazı türlerde ek basit gözleri (ocelli) vardır. Ancak yön bulmada “görme” çoğu zaman başrolde değildir. Karıncaların asıl pusulası koku duyusu ve antenleriyle algıladıkları kimyasal ipuçlarıdır. Yollarını feromon izleriyle işaretler, birbirlerine dokunsal ve titreşimsel sinyallerle “konuşurlar”.

Bu nedenle derin karanlıkta bile koloni düzeni bozulmaz; çünkü sistem görsel bir lükse değil, çeşitlendirilmiş duyusal işbirliğine yaslanır. Bazı gündüzcü türler ışığa ihtiyaç duyar; bazı gececi türler düşük ışığa uyum sağlar; yeraltında yaşayanlarda ise görme neredeyse önemsizleşir. Kısacası kısa cevap: Evet, bazıları karanlıkta sınırlı da olsa görür; ama asıl mesele, karıncaların karanlığa bağımlı olmayan, çok kanallı bir “algılama ekosistemi” kurmuş olmalarıdır.

Görünmez emek merceği: Kolonideki düzen, toplumdaki yükler

Karınca kolonilerindeki iş bölümü, bize insan topluluklarında “görünmez emek” tartışmasını hatırlatır. Ev içi bakım, duygusal düzenleme, topluluk bağlarını sürdürme gibi işler çoğu zaman görünmez kalır. Kolonide yolun bulunması için feromon izleri ne kadar kritikse, toplumda da bakım ve empati ağları o kadar kritiktir; fakat genellikle spot ışıkları başka yerlere çevrilidir.

Toplumsal cinsiyet rolleri, bu görünmezliğin yükünü çoğu zaman kadınların üzerine bırakır. Karıncalar örneği, biyolojik bir benzetmeden çok bir düşünme imkânı sunar: Düzeni ayakta tutan işler neden gündemin kenarında kalıyor? Kimin emeği, ne zaman görünür oluyor?

Yaklaşımlar bir arada: Empati ile analiz yan yana nasıl yürür?

Toplumsal deneyimler, birçok kadının sosyal etkiler ve empati üzerinden düşünmeye eğilimli olmasına; birçok erkeğinse çözüm ve analiz ekseninde konumlanmasına zemin hazırlayabilir. Bu, özcü bir iddia değil; kültürel beklentilerle şekillenen eğilimlerin bir okumasıdır. Önemli olan, bu iki yaklaşımın hiyerarşik değil tamamlayıcı görülmesidir:

Empati odaklı bakış, “Bu karar kimleri görünmez kılıyor?” diye sorar. Analitik bakış, “Sorunu hangi araçlarla çözeriz?” diye yol haritası çıkarır. Karınca kolonisi bize, farklı duyuların birlikte çalıştığında karanlıkta bile yön bulunabildiğini gösterir. Toplumda da empati ve çözüm odaklılığın işbirliği, daha adil sonuçlar doğurur.

Çeşitlilik ve kapsayıcılık: Karanlık kimin için daha karanlık?

“Görme” metaforunu topluma taşıdığımızda şu soru belirir: Karanlık, herkes için aynı karanlık mı?

— Görme farklılıkları olan bireyler için kamusal alanın aydınlatması, kontrastı ve yönlendirmesi yeterli mi?

— Gece çalışanların güvenliği ve ulaşımı eşit biçimde düşünülüyor mu?

— Dil, sınıf, etnik köken, göçmenlik deneyimi gibi kesişen kimlikler, “görünürlük”ten eşit pay alabiliyor mu?

Karıncaların çoklu kanallara dayanan iletişimi, bize erişilebilirlik tasarımında tek bir duyuya (örneğin sadece görmeye) yaslanmamanın önemini hatırlatır. Yazı-tipi büyüklüğünden sesli yönlendirmelere, dokunsal zemin işaretlerinden açık veri panolarına kadar çeşitli araçlar, daha adil bir şehir kurmanın başlangıcı olabilir.

“Karıncalar karanlıkta görür mü?” sorusunu toplumsal sorumluluğa çevirmek

Bu soruyu SEO anahtar kelimesi olarak kullansak da, asıl değerini bir farkındalık cümlesine dönüştürdüğünde kazanıyor:

— Bir karar, bir politika, bir ürün tasarımı yaptığımızda “karanlıkta kalanlar” kimler?

— Mekânlarımızı, dijital ürünlerimizi ve topluluk kurallarımızı, farklı duyulara ve farklı deneyimlere göre nasıl yeniden düşünebiliriz?

— Görünmez emeği görünür kılmak için hangi küçük adımları bugün atabiliriz?

Somut adımlar: Empatiyi ve analizi pratiğe dökmek

1. Erişilebilir tasarım standartlarını taban kabul etmek: Kontrast, tipografi, alternatif metin, klavye ile gezinme, sesli betimler, dokunsal işaretler.

2. Görünmez emeği ölçmek ve paylaşmak: Evde, işte, toplulukta bakım ve koordinasyon işlerini görünür kılan takvimler, puan kartları, nöbet çizelgeleri.

3. Geceye adalet perspektifiyle bakmak: Aydınlatma eşitliği, güvenli ulaşım, gece çalışanlar için kamu hizmetlerine erişim.

4. Katılımcı karar alma: Empati odaklı hikâye oturumları ile analitik etki değerlendirmelerini birlikte yürütmek.

5. Dilin gücünü kullanmak: “Kimler masada yok?” sorusunu her toplantının gündem maddesi yapmak.

Bilimsel merak ile toplumsal duyarlılığın kesişimi

Karıncaların karanlıkta yol bulması, duyusal çeşitliliğin ve kolektif zekânın gücünü fısıldıyor. Toplumsal dünyada da çeşitliliği “sorun” değil, “yön bulma sistemi” olarak görebiliriz. Empati, hangi izlerin takip edilmesi gerektiğini sezmemizi sağlar; analitik düşünme ise izleri tutarlı bir güzergâha dönüştürür. İkisi birleştiğinde, sadece yola değil, adil bir hedefe de sahip oluruz.

Topluluğa sorular: Sizin iziniz nerede, ışığınız nerede?

— “Karıncalar karanlıkta görür mü?” sorusunu kendi hayatınıza taşırsanız, bugün kimlerin emeği gözden kaçıyor?

— Karar verdiğiniz bir alanda (aile, iş, mahalle), empati odaklı ve çözüm odaklı yaklaşımları birlikte nasıl işletebilirsiniz?

— Karanlıkta kalan gruplar için bulunduğunuz mekânda hangi küçük erişilebilirlik iyileştirmesini hemen yapabilirsiniz?

— Görünmez emek paylaşımını görünür kılmak için hangi aracı, ritüeli ya da kuralı denemek istersiniz?

Son söz

Karıncalar bize, görmenin tek başına yeterli olmadığını; duyuların, rollerin ve yaklaşımların birlikte çalıştığında karanlığın bile yön verici olabildiğini hatırlatıyor. Biz de topluluklar olarak, empatiyi ve analizi omuz omuza koyduğumuzda, hem yolu hem de birbirimizi daha iyi görürüz. “Karıncalar karanlıkta görür mü?” sorusu, belki de en çok bu yüzden bize iyi geliyor: Çünkü ışığı çoğaltmanın yolu, birlikte duymaktan, birlikte düşünmekten ve birlikte yürümekten geçiyor.